Lịch sử truyền thống làm gốm Chăm pa

Làm gốm Chăm pa là một trong những nghệ thuật làm gốm cổ hàng nghìn năm lịch sử mang nhiều giá trị văn hóa cho sự phát triển nghề gốm. Gốm của người Chăm chủ yếu là đồ gia dụng, đồ dùng cúng lễ và đồ mỹ nghệ như chum, nồi, mâm, bình… do phụ nữ sáng tạo. Đất sét lấy từ cánh đồng Hamu Tanu Halan, bên bờ sông Quao thuộc làng Bàu Trúc hoặc làng Xuân Quang (Ninh Thuận). Nếu bạn đang có hứng thú về nghề gốm Chăm và muốn được tìm về văn hóa gốm Chăm Pa. Đọc ngay bài viết sau của Gốm Sứ Mộc bổ sung nhiều thông tin hữu ích nhé.

1. Giới thiệu về làng làm gốm Chăm Pa

Toàn bộ quy trình làm gốm của đồng bào Chăm toát lên một giá trị nghệ thuật đặc trưng. Chính nhờ vậy, dù trải qua bao thăng trầm trong tiến trình phát triển, nhưng gốm truyền thống của người Chăm vẫn tồn tại với thời gian, giữ được hồn tinh túy và giữ được vẻ đẹp hoang sơ của gốm cổ cách đây hàng trăm năm.

Gốm của người Chăm nổi bật là gốm Bàu Trúc hay gốm Bình Đức. Sản phẩm gốm Bàu Trúc được tạo hình từ những đôi bàn tay khéo léo và bằng loại đất sét mịn đặc biệt của người Chăm. Gốm Chăm là di sản quý giá và đã có một thời kỳ phát triển rực rỡ ở vùng Đông Nam Á, tuy nhiên đến nay gốm Chăm chỉ còn tồn tại ở làng Bàu Trúc (tỉnh Ninh Thuận) và làng gốm Bình Đức (tỉnh Bình Thuận). Bên cạnh hai làng gốm này còn làng gốm Karango – Chu ru (Lâm Đồng) có ảnh hưởng và đồng dạng với gốm Chăm. Trong quá trình hội nhập nghệ thuật làm gốm truyền thống ở ba ngôi làng này có hiện tượng bị mai một.

làm gốm chăm
làm gốm chăm pa truyền thống của người dân

2. Điểm đặc biệt của gốm Chăm

Gốm của người Chăm chủ yếu là đồ gia dụng, đồ dùng cúng lễ và đồ mỹ nghệ như chum, nồi, mâm, bình… do phụ nữ sáng tạo. Đất sét lấy từ cánh đồng Hamu Tanu Halan, bên bờ sông Quao thuộc làng Bàu Trúc hoặc làng Xuân Quang (Ninh Thuận). Nghệ nhân sử dụng các dụng cụ như vòng cạo bằng tre để cạo mỏng thân gốm, vỏ sò, vải cuộn thấm nước để chà láng. 

Thay vì sử dụng bàn xoay, họ di chuyển giật lùi quanh khối nguyên liệu để tạo hình sản phẩm. Những sản phẩm gốm Bàu Trúc (Ninh Thuận) được các nghệ nhân nhào nặn ra bằng những đôi tay khéo léo mà không cần phải dùng bàn xoay để tạo hình, người nghệ nhân sẽ đi vòng quanh rất nhiều lần để tạo ra một sản phẩm gốm. Gốm không tráng men và được phơi khô, nung ở ngoài trời bằng củi và rơm trong 7-8 giờ ở nhiệt độ khoảng 800 độ C.

3. Quá trình làm và tạo gốm nghệ thuật Gốm Chăm

Việc đầu tiên là tạo dáng gốm cơ bản, người thợ gốm vo tròn những khối đất thành hình quả bí. Tùy theo kích thước sản phẩm mà tạo quả bí lớn hay nhỏ, rồi để lên hòn kê bắt đầu tạo hình dáng gốm. Từ đây, người thợ gốm dùng tay để nặn ra hình dạng cơ bản của gốm cao 20 – 30cm. Tiếp theo, thợ gốm tăng dần kích cỡ, ráp nối đế và nâng thân gốm cao dần lên ở các mặt bằng các lọn đất (con trạch) cuộn tròn bằng tay gắn kết vào miệng gốm. Tuy nhiên phương pháp kết nối con trạch này, người thợ gốm Bàu Trúc chỉ sử dụng đối với gốm có kích thước lớn từ 40-50 cm trở lên như lu, thạp… 

Còn với các sản phẩm là vật dụng sinh hoạt hàng ngày có kích thước nhỏ khoảng 40cm trở xuống như  nồi, niêu, lò than… thì không cần sử dụng phương pháp gắn kết con trạch. Họ sử dụng đất sét thô bóng chải quanh thân để che đi các phần ráp nối, làm sạch dấu vân tay, làm mịn phần thân và miệng gốm, trước khi chà thân gốm bằng vải cuộn, do đó làm cho đất sét bóng láng.

sản xuất gốm ninh thuận
sản xuất gốm ninh thuận – Chăm pa

Thợ gốm sẽ quấn một miếng vải quanh tay và nhẹ nhàng thấm vào nước trước khi chà đi chà lại thân gốm. Trong khi chờ cho gốm được ráo nước, người thợ tiếp tục tạo dáng miệng sản phẩm. Kĩ thuật bẻ miệng gốm được thực hiện lần lượt như sau: bẻ miệng đứng, rồi đến miệng loe, hơi loe, cuối cùng là miệng khum. Thao tác bẻ miệng gốm là giai đoạn cuối cùng trong công đoạn tạo hình dáng gốm Chăm Bàu Trúc. Ngoài ra gốm còn cần được cạo mỏng thân nhằm cân bằng kích thước, tránh chỗ dày mỏng cho thân gốm giúp tăng độ hấp thụ nhiệt trong quá trình nung. Sau khi cạo mỏng thân xong cần phải nông đáy gốm để trong quá trình phơi cũng như nung gốm sẽ không bị nứt vỡ.

Chủ đề trang trí đặc trưng của gốm Chăm Bàu Trúc chủ yếu là các họa tiết truyền thống bao gồm đường răng cưa, hình sóng nước, hoa văn thực vật và vô số họa tiết được mô tả một cách chân thực từ những dụng cụ hỗ trợ thô sơ, chân chất nhất như vỏ sò, nhánh cây, bông hoa… Gốm sau khi được trang trí xong phải được phơi ở nơi râm mát tránh phơi ngoài nắng. Ánh nắng có nhiệt độ cao chiếu thẳng vào gốm ướt sẽ làm cho gốm dễ bị nứt vỡ khi nung. Gốm chỉ được phơi nơi bóng râm để gốm được khô từ từ, giảm hư hao về sản phẩm.

4. Giá trị của nghề làm gốm Chăm Pa

Nhiều làng gốm cổ trên thế giới đã mất thế nhưng gốm Chăm Việt Nam vẫn còn tồn tại, giữ được hồn tinh túy và giữ được vẻ đẹp hoang sơ của gốm cổ cách đây hàng trăm năm. Đó là giá trị độc đáo và trường tồn của gốm Chăm, xứng đáng được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể của nhân loại.

sản phẩm gốm chăm pa
sản phẩm gốm chăm pa

5. Một số câu hỏi thường gặp

5.1 Làng nghề làm gốm Chăm có lịch sử hình thành bao nhiêu năm?

Tính đến nay thì làng nghề làm gốm Chăm đã có lịch sử hình thành và phát gần nghìn năm lịch sử, và vẫn giữ nguyên cho mình những nét truyền thống nhất cho sản phẩm gốm Chăm.

5.2 Làng nghề làm gốm chăm pa được vinh danh gì?

Chiều 29/11, hồ sơ “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” đã được ghi vào Danh sách Di sản phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của Tổ chức Khoa học, Giáo dục và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO).

Bài viết liên quan
Đặt hàng
087.790.7790