Quy trình làm gốm Bàu Trúc – Những điều cần biết

Quy trình làm gốm Bàu Trúc là một trong những công đoạn làm gốm còn giữ nguyên được những nét truyền thống trong nghệ thuật làm gốm. Bàu Trúc được xem là một trong số rất ít những làng gốm cổ ở Đông Nam Á còn giữ lại cách sản xuất thô sơ từ ngàn xưa.Toàn bộ quy trình làm gốm của đồng bào Chăm toát lên một giá trị nghệ thuật đặc trưng. Chính nhờ vậy, dù trải qua bao thăng trầm trong tiến trình phát triển, nhưng gốm truyền thống của người Chăm vẫn tồn tại với thời gian, giữ được hồn tinh túy và giữ được vẻ đẹp hoang sơ của gốm cổ cách đây hàng trăm năm. Đó là giá trị độc đáo và trường tồn của gốm Chăm. Hôm nay hãy cùng với Gốm Sứ Mộc tìm hiểu xem là quy trình làm gốm Bàu Trúc có gì độc đáo và thú vị hơn những làng gốm khác hay không nhé!

1. Bước chọn nguyên liệu đất

Đất sét nguyên liệu đem về được phơi khô, đập nhỏ trộn với một lượng nước vừa đủ. Sau đó ủ qua đêm. Sáng hôm sau đem đất sét đã ủ trộn với cát mịn với một tỉ lệ nhất định (thường là 1:1 cũng có khi 2 đất 1 cát), rồi nhào nặn thật nhuyễn, trước khi đem tạo hình tác phẩm. Sau khi lấy đất, chỗ đào sẽ được lấp đi và người ta trồng lúa ngay trên đất đó. Sau đó khoảng một năm sau nhờ mùa lũ hằng năm, người ta sẽ lại có thể đào đất mới. Đất được nhồi bằng chân rồi ủ qua đêm hoặc khoảng một tiếng đồng hồ sau, trước khi tạo hình dáng gốm, người thợ gốm nhồi đất bằng tay một lần nữa. Sau đó, dùng đôi tay lăn những lọn đất hình trụ tròn trên một tấm ván bằng phẳng có rải lót một lớp cát mỏng vừa chống dính vừa tăng thêm lượng cát cho đất sét. Nhồi là cách loại bỏ tạp chất tránh tình trạng gãy, đổ sản phẩm khi tạo dáng; đồng thời là cách để các nguyên liệu (đất sét, cát, nước ngọt) hòa quyện vào nhau nhằm đạt độ dẻo lý tưởng. Hỗn hợp nguyên liệu sẽ không quá dẻo, không quá khô, đó phải là một sự mềm dẻo vừa phải để đôi tay mềm mại của những nghệ nhân Bàu Trúc cảm nhận được và nặn lên những hình hài “lý tưởng”.

quy trình làm gốm bàu trúc
quy trình làm gốm bàu trúc của người Chăm

2. Quá trình và kỹ thuật tạo hình gốm

Việc đầu tiên là tạo dáng gốm cơ bản, người thợ gốm vo tròn những khối đất thành hình quả bí. Tùy theo kích thước sản phẩm mà tạo quả bí lớn hay nhỏ, rồi để lên hòn kê bắt đầu tạo hình dáng gốm. Từ đây, người thợ gốm dùng tay để nặn ra hình dạng cơ bản của gốm cao 20 – 30cm. Tiếp theo, thợ gốm tăng dần kích cỡ, ráp nối đế và nâng thân gốm cao dần lên ở các mặt bằng các lọn đất (con trạch) cuộn tròn bằng tay gắn kết vào miệng gốm. Tuy nhiên phương pháp kết nối con trạch này, người thợ gốm Bàu Trúc chỉ sử dụng đối với gốm có kích thước lớn từ 40-50 cm trở lên như lu, thạp… 

Còn với các sản phẩm là vật dụng sinh hoạt hàng ngày có kích thước nhỏ khoảng 40cm trở xuống như  nồi, niêu, lò than… thì không cần sử dụng phương pháp gắn kết con trạch. Họ sử dụng đất sét thô bóng chải quanh thân để che đi các phần ráp nối, làm sạch dấu vân tay, làm mịn phần thân và miệng gốm, trước khi chà thân gốm bằng vải cuộn, do đó làm cho đất sét bóng láng.

Thợ gốm sẽ quấn một miếng vải quanh tay và nhẹ nhàng thấm vào nước trước khi chà đi chà lại thân gốm. Trong khi chờ cho gốm được ráo nước, người thợ tiếp tục tạo dáng miệng sản phẩm. Kĩ thuật bẻ miệng gốm được thực hiện lần lượt như sau: bẻ miệng đứng, rồi đến miệng loe, hơi loe, cuối cùng là miệng khum. Thao tác bẻ miệng gốm là giai đoạn cuối cùng trong công đoạn tạo hình dáng gốm Chăm Bàu Trúc. Ngoài ra gốm còn cần được cạo mỏng thân nhằm cân bằng kích thước, tránh chỗ dày mỏng cho thân gốm giúp tăng độ hấp thụ nhiệt trong quá trình nung. Sau khi cạo mỏng thân xong cần phải nông đáy gốm để trong quá trình phơi cũng như nung gốm sẽ không bị nứt vỡ.

3. Vẽ trang trí gốm

Các họa tiết trang trí được thêm vào. Chủ đề trang trí đặc trưng của gốm Chăm Bàu Trúc chủ yếu là các họa tiết truyền thống bao gồm đường răng cưa, hình sóng nước, hoa văn thực vật và vô số họa tiết được mô tả một cách chân thực từ những dụng cụ hỗ trợ thô sơ, chân chất nhất như vỏ sò, nhánh cây, bông hoa… Gốm sau khi được trang trí xong phải được phơi ở nơi râm mát tránh phơi ngoài nắng. Ánh nắng có nhiệt độ cao chiếu thẳng vào gốm ướt sẽ làm cho gốm dễ bị nứt vỡ khi nung. Gốm chỉ được phơi nơi bóng râm để gốm được khô từ từ, giảm hư hao về sản phẩm.

Một điểm khác biệt và cũng là đặc trưng của gốm Bàu Trúc là các nghệ nhân sử dụng “bàn tạo hình cố định” . Các nghệ nhân giải thích rằng nếu dùng bàn xoay thì đất sét ở đây dính chặt và khi xoay đất sét sẽ bị trể xuống, nên không thể chế tác ra sản phẩm theo ý muốn. Vì thế, các nghệ nhân chủ yếu dùng tay xoay  hoặc di chuyển người để tạo hình sản phẩm. Các nghệ nhân gốm Bàu Trúc dùng đôi bàn tay khéo léo của mình để tạo sản phẩm đầy tính ứng dụng  và đạt tính mỹ thuật cao. Bởi thế người làm gốm Bàu Trúc thường ví von “làm bằng tay, xoay bằng mông” khác nhiều làng gốm Việt Nam người ta dùng bàn xoay để tạo hình sản phẩm gốm.

gốm bàu trúc ninh thuận
Nghệ thuật gốm bàu trúc ninh thuận

4. Nung sản phẩm gốm

Nung gốm là nơi tập hợp những kỹ thuật quan trọng nhất định. Những giá trị kỹ thuật này vừa quyết định chất lượng của sản phẩm gốm vừa khẳng định những giá trị nghệ thuật thể hiện trên áo gốm. Công đoạn nung gốm thể hiện qua các khâu như: cách sắp xếp gốm khi nung, cách đốt lò, canh lửa, cách xác định gốm chín và tạo màu rắc lên áo gốm. 

Gốm Bàu Trúc được nung lộ thiên nên trước khi xếp gốm, người thợ phải xếp các nguyên liệu nung (củi, rơm, trấu) thành những lớp nền nhất định. Cụ thể, họ xếp củi ngang dọc trên mặt đất theo hình chữ nhật với độ dày khoảng 0.3m, sau đó mới xếp đồ gốm cần nung theo thứ tự đồ lớn ở dưới, đồ nhỏ ở trên. Đồ gốm lớn được xếp ở dưới nhằm làm trụ lò giữ cho gốm nằm ở tầng trên không bị nghiêng hoặc đổ. 

Tiếp theo việc xếp gốm, người thợ gốm phủ lên bề mặt một lớp rơm dày, tiếp đó họ đổ thêm một lớp trấu mỏng lên mặt rơm và dùng cây đòn dài đập nhẹ đều làm cho lớp rơm trên lò gốm có độ xốp, kết chặt lại với nhau.

5. Một số câu hỏi thường gặp

5.1 Gốm Bàu Trúc là sản phẩm gốm theo văn hóa nào?

Gốm Bàu Trúc được biết đến là làng nghề gốm lâu đời tồn tại của Việt Nam với nét văn hóa của người Chăm để lại.

5.2 Điểm độc đáo của quy trình làm gốm Bàu Trúc

Mỗi làng nghề truyền thống đều có những nét đặc trưng riêng của mình về quy trình để tạo ra sản phẩm gốm. Gốm Bàu Trúc cho dù theo thời gian thì quy trình vẫn được làm bằng cách thủ công nhất, không sử dụng khuông để tạo nên từng nét độc đáo của từng sản phẩm.

Bài viết liên quan
Đặt hàng
087.790.7790